­čÄČ Ju┼╝ nigdy nie zawyje wilk (1983)

Zaktualizowano: cze 12


ÔÇ×Ju┼╝ nigdy nie zawyje wilkÔÇŁ (ang. Never Cry Wolf) to film zrealizowany w 1983 r. Jest to ekranizacja powie┼Ťci Farleya Mowata pod tym samym tytu┼éem. Autor by┼é obecny na planie filmowym w charakterze konsultanta . Dzie┼éo Ballarda gatunkowo nale┼╝y do kategorii: film przygodowy. Scenariusz stworzy┼é zesp├│┼é w sk┼éadzie: Curtis Hanson, Sam Hamm, Richard Kletter oraz Ralph Furmaniak. Tw├│rc─ů muzyki jest Mark Isham (kt├│ry p├│┼║niej skomponowa┼é muzyk─Ö do Drogi do domu Ballarda). Zdj─Öcia s─ů autorstwa Hiro Narity. Za scenografi─Ö odpowiada Graeme Murray. Monta┼╝ jest dzie┼éem duetu: Michael Chandler i Peter Parasheles. Film powsta┼é w wytw├│rni Walta Disneya oraz Amarok Productions Ltd., za dystrybucj─Ö odpowiada Buena Vista Pictures.


Film by┼é nominowany do Oscara w kategorii: Najlepszy d┼║wi─Ök. Tw├│rcami ┼Ťcie┼╝ki d┼║wi─Ökowej byli: Alan Splet, Todd Boekelheide, Randy Thom, a tak┼╝e David Parker. ÔÇ×Ju┼╝ nigdy nie zawyje wilkÔÇŁ otrzyma┼é w sumie trzy nagrody: dwie za najlepsze zdj─Öcia (przyznane przez Ameryka┼äskie Stowarzyszenie Krytyk├│w Filmowych i Bosto┼äskie Stowarzyszenie Krytyk├│w Filmowych) oraz Z┼éote Szpule, przyznawane za najlepszy monta┼╝ d┼║wi─Öku i efekty d┼║wi─Ökowe przez Ameryka┼äskie Stowarzyszenie Monta┼╝yst├│w D┼║wi─Öku .


Film trwa 105 minut i jest w du┼╝ej mierze ekranizacj─ů wiern─ů orygina┼éowi. Zagrali w nim: Charles Martin Smith w roli alter ego Mowata (kt├│ry w filmie ma na imi─Ö Tyler), Brian Dennehy w roli pilota jednop┼éatowca Rosiego, za┼Ť w rolach Inuit├│w obsadzeni zostali naturszczycy: Zachary Ittimangnaq jako Ootek oraz Samson Jorah jako Mike. Zdj─Öcia kr─Öcono przez okres dw├│ch lat, lokacja plener├│w to Jukon i Alaska.


Je┼Ťli chodzi o bohater├│w zwierz─Öcych, w filmie pojawiaj─ů si─Ö wilki (doros┼ée i m┼éode), owczarki niemieckie (graj─ůce de facto wilki) , psy zaprz─Ögowe ÔÇ×w roli ps├│wÔÇŁ, du┼╝e stado karibu , kruk, zaj─ůc ameryka┼äski oraz myszy (zar├│wno mysie noworodki, jak i doros┼ée osobniki). Warto zauwa┼╝y─ç, ┼╝e w filmie ksi─ů┼╝kowe myszy graj─ů nornice ameryka┼äskie. Przygotowaniem zwierz─ůt do filmu zajmowa┼éo si─Ö og├│┼éem trzynastu trener├│w.


Fabu┼éa filmu odwzorowuje opowie┼Ť─ç Mowata: na dziewicze tereny kanadyjskiej tundry na okres sze┼Ťciu miesi─Öcy, przez rz─ůd Kanady zostaje wyekspediowany pocz─ůtkuj─ůcy naukowiec (przy czym s┼éowo ÔÇ×pocz─ůtkuj─ůcyÔÇŁ jest w tym przypadku kluczowe).


Celem ekspedycji naukowej o nazwie Project Lupine jest stwierdzenie, z czego wynika niedostatek karibu i udowodnienie, ┼╝e za spadek ich liczebno┼Ťci odpowiadaj─ů wilki. Tak naprawd─Ö chodzi wi─Öc o naukowe uzasadnienie planowanego odstrza┼éu wilk├│w. W tym celu bohater filmu o imieniu Tyler ma odnale┼║─ç wilki, zabi─ç je i ustali─ç, jaki typ pokarmu znajdowa┼é si─Ö w wilczym ┼╝o┼é─ůdku.


Film, podobnie jak niepozorna ksi─ů┼╝eczka Mowata, opublikowana w 1962 r., zawiera wiele humorystycznych scen. S─ů one zwi─ůzane z g┼é├│wnym bohaterem: niezdarny, przera┼╝ony sytuacj─ů, w kt├│rej si─Ö znalaz┼é, pr├│buje (lepiej lub gorzej) radzi─ç sobie ze sprz─Ötem naukowym, otoczeniem oraz z samym sob─ů. Prowadzona w pierwszej osobie narracja pe┼éna jest moment├│w zawahania, zw─ůtpienia, refleksji na temat zastanych warunk├│w pracy. Najzabawniejsza jest instrukcja, do┼é─ůczona w pakiecie do zestawu ÔÇ×m┼éodego naukowcaÔÇŁ, z kt├│rej dowiaduje si─Ö kolejnych krok├│w, kt├│re powinien przedsi─Öwzi─ů─ç, aby jego misja zako┼äczy┼éa si─Ö powodzeniem. Oczywi┼Ťcie surowy j─Özyk instrukcji nie przewidzia┼é wielu sytuacji, zdarzaj─ůcych si─Ö w praktyce, st─ůd efekt komiczny tych scen.


Zabawne s─ů r├│wnie┼╝ kontakty Tylera z Inuitami ÔÇô jego ekscentryczne ich zdaniem post─Öpowanie i niewiedza dotycz─ůca wilk├│w, staj─ů si─Ö ┼║r├│d┼éem zdumienia. Obie strony z czasem ucz─ů si─Ö od siebie. Komiczne s─ů sceny znakowania terytorium przez bohatera, jak i jego ucieczka nago przed karibu.


A jednak sytuacja, kt├│ra mia┼éa zapewne w za┼éo┼╝eniu by─ç komiczna, w bardziej wra┼╝liwym odbiorcy mo┼╝e wywo┼éa─ç obrzydzenie. Mowa o scenie, w kt├│rej Tyler zjada myszy na oczach ich towarzyszek, celowo si─Ö nimi delektuj─ůc. Konsumpcja powoduje niesmak i sceny te s─ů zdecydowanie s┼éabszym ogniwem filmu, chocia┼╝ pojawia si─Ö r├│wnie┼╝ w ksi─ů┼╝kowym pierwowzorze.


Najciekawsze sceny w filmie to te, kiedy nast─Öpuje interakcja pomi─Ödzy Tylerem, a ma┼é─ů watah─ů wilk├│w. Ich imiona zostaj─ů zachowane zgodnie z ksi─ů┼╝kowym zamys┼éem. Otrzymujemy wi─Öc opowie┼Ť─ç obfituj─ůc─ů w sceny, w kt├│rych kto┼Ť kogo┼Ť obserwuje: wilki Tylera, on je, wilki karibu i vice versa. W scenie, w kt├│rej pod Tylerem za┼éamuje si─Ö l├│d i wpada on do wody, przygl─ůda mu si─Ö zaj─ůc. Podobnie jak w innych filmach Ballarda, rozpoznajemy to po naprzemiennym ukazywaniu cz┼éowieka i zwierz─Öcia. Widzimy te┼╝ tafl─Ö lodu widzian─ů z g├│ry. Na tej podstawie mo┼╝emy wnioskowa─ç, ┼╝e Tyler jest bacznie obserwowany (w tym przypadku dos┼éownie zza krzaka) przez ma┼éego zaj─Öczaka.


Uj─Öciem, kt├│re najlepiej odwzorowuje perspektyw─Ö widzenia wilka, jest to pojawiaj─ůce si─Ö w 37. minucie filmu, kiedy kamera umieszczona jest na poziomie ┼éap bia┼éego wilka i ÔÇ×stoj─ůc za nimÔÇŁ mamy mo┼╝liwo┼Ť─ç zobaczy─ç Tylera w drugim planie. Widzimy te┼╝ go w otworze nory, widzianego oczami wilczych szczeni─ůt. Inne, s┼éabiej zaznaczone wymiany spojrze┼ä to wspomniana scena jedzenia myszy pod bacznym spojrzeniem innych gryzoni. Podobnie jak zaj─ůc, r├│wnie┼╝ wilk podgl─ůda bohatera z ukrycia.


Spos├│b traktowania wilk├│w jest podmiotowy w tym sensie, ┼╝e Tyler nadaje im imiona, ale zaw┼éaszcza ich terytorium, w dodatku je znakuj─ůc. Obie strony nieustannie si─Ö obserwuj─ů ÔÇô cz┼éowiek przy pomocy lornetki i teleskopu, wilki stoj─ůc na wzg├│rzu. Zwierz─Öta s─ů bardzo ciekawe bohatera ÔÇô ujawnia to zw┼éaszcza scena, w kt├│rej doros┼éy wilk skrada si─Ö pod namiot, w kt├│rym siedzi badacz. Jest w stanie zwalczy─ç strach (kt├│ry jest jednak ca┼éy czas obecny w jego ruchach) i zajrze─ç do ┼Ťrodka oraz obw─ůcha─ç buty. Zaznacza si─Ö tutaj zabawny element pracy badacza terenowego ÔÇô nie tylko on chce obserwowa─ç. Sam staje si─Ö nie mniej ciekawym obiektem, nie b─Öd─ůc tego pocz─ůtkowo ┼Ťwiadomym.


Wa┼╝n─ů scen─ů (i, jak wspomnia┼éam, niepozbawion─ů elementu komicznego) jest ta, w kt├│rej Tyler zasypia na ┼é─ůce (w mi─Ödzyczasie susz─ůc ubranie) i budzi si─Ö otoczony olbrzymim stadem karibu. Tym samym, znajduje si─Ö w ÔÇ×oku cyklonuÔÇŁ. Szybko si─Ö okazuje, ┼╝e niechc─ůcy znalaz┼é si─Ö na trasie wilk├│w, przeganiaj─ůcych karibu podczas polowania. Tyler z jednej strony jest zmuszony do ucieczki, aby nie zosta─ç stratowanym, z drugiej przewa┼╝a ciekawo┼Ť─ç, i ostatecznie, biegaj─ůc na poz├│r chaotycznie, pomaga wilkom w polowaniu. I w tym momencie pojawia si─Ö antropocentryczny punkt widzenia ÔÇô bohater w pojedynk─Ö odp─Ödza drapie┼╝niki i dla cel├│w badawczych przejmuje ich zdobycz. Jest to dziwna scena, skoncentrowana na ukazaniu dominacji cz┼éowieka nad zwierz─Ötami. Pojawiaj─ůcy si─Ö w filmie my┼Ťliwi i towarzysz─ůce im ÔÇ×akcesoriaÔÇŁ: strzelby, wilczy ogon powiewaj─ůcy przy linie samolotu, poro┼╝e, wreszcie mi─Öso zapewne ┼Ťwie┼╝o zabitego zwierz─Öcia, pokazuj─ů ludzk─ů ingerencj─Ö w dziewicz─ů przyrod─Ö i stanowi─ů niepokoj─ůcy zwiastun zmian, kt├│rych do┼Ťwiadczy r├│wnie┼╝ teren badany przez Tylera. Pr├│ba przeciwstawienia si─Ö naukowca w pojedynk─Ö samolotowi, za sterami kt├│rego siedzi zaprzyja┼║niony z my┼Ťliwymi Rosie , przypomina swoj─ů groteskowo┼Ťci─ů walk─Ö z wiatrakami Don Kichota. Tutaj z samolotem walczy si─Ö rzucaj─ůc kamienie. Co ciekawe, bohater odnosi sukces i samolot (przynajmniej tym razem) odlatuje, a wilki i ich szczeni─Öta zostaj─ů obronione.

W filmie pojawia si─Ö wiele typowych wilczych zachowa┼ä (wi─Ökszo┼Ť─ç z nich charakterystyczna jest oczywi┼Ťcie r├│wnie┼╝ dla ps├│w). Widzimy wi─Öc przypadanie do ziemi na przednie ┼éapy (zach─Öt─Ö do zabawy), zabaw─Ö ze szczeni─Ötami, ale r├│wnie┼╝ pomi─Ödzy doros┼éymi osobnikami, poz─Ö poddania si─Ö oraz pro┼Ťby o posi┼éek. Oczywi┼Ťcie nie mo┼╝e zabrakn─ů─ç wycia, kt├│re s┼éyszymy kilkukrotnie.


Zar├│wno ksi─ů┼╝ka, jak i film, zawieraj─ů du┼╝o prawdziwych informacji je┼Ťli chodzi o wilcze ┼╝ycie rodzinne: na czele grupy stoi para, a ich szczeni─Ötami podczas nieobecno┼Ťci cz─Östo opiekuje si─Ö doros┼ée szczeni─Ö z poprzedniego miotu. Mowat by┼é pierwsz─ů osob─ů, kt├│ra ÔÇ×odczarowa┼éaÔÇŁ mit wilka jako krwio┼╝erczej bestii, po┼╝eraj─ůcej wszystko na swojej drodze . Podobnie jak filmowy Tyler, dostrzeg┼é w nich nie tylko pi─Ökno, ale te┼╝ wra┼╝liwe i rodzinne istoty, kt├│re tylko pr├│buj─ů przetrwa─ç wraz ze swoj─ů rodzin─ů.


P├│┼║niej propagowaniem prawdziwych informacji dotycz─ůcych tego gatunku zaj─Öli si─Ö te┼╝ Jamie i Jim Dutcherowie , kt├│rzy zrobili mi─Ödzy innymi trzy filmy dokumentalne im po┼Ťwi─Öcone. Najbardziej znane z nich to prezentowane r├│wnie┼╝ w polskiej telewizji ÔÇ×Wilki u naszych drzwiÔÇŁ (ang. Wolves at Our Door), a tak┼╝e ÔÇ×┼╗yj─ůc z wilkamiÔÇŁ (ang. Living with Wolves). Podobnie jak Mowat i filmowy Tyler, Dutcherowie r├│wnie┼╝ nadali imiona wszystkim cz┼éonkom watahy i zdo┼éali z nimi nawi─ůza─ç blisk─ů relacj─Ö.


Wracaj─ůc do filmu Carrolla Ballarda ÔÇô Tom OÔÇÖBrien w recenzji po┼Ťwi─Öconej filmowi, zatytu┼éowanej ÔÇ×Ju┼╝ nigdy nie zawyje wilk (recenzja)ÔÇŁ, ang. Never Cry Wolf (review), (ÔÇ×Film QuarterlyÔÇŁ, 1984, vol. 37, nr 3, s. 29-30) w kt├│rej zawar┼é wiele ciekawych aspekt├│w dotycz─ůcych technicznej strony realizacji filmu, zwr├│ci┼é uwag─Ö na dwie zmiany w scenariuszu wzgl─Ödem ksi─ů┼╝kowego orygina┼éu. Pierwsza z nich dotyczy ramy czasowej: re┼╝yser zmienia kolejno┼Ť─ç spotka┼ä Tylera z wilkami, aby ukaza─ç (a mo┼╝e nawet wyolbrzymi─ç) mizantropiczne podej┼Ťcie do natury cz┼éowieka. Z drugiej strony, Ballard znacznie pog┼é─Öbia histori─Ö biologa.


OÔÇÖBrien, zagl─ůdaj─ůc za kulisy powstawania filmu, opisuje g┼é├│wnych bohater├│w i spos├│b pracy z nimi: ÔÇ×Nie by┼éo ┼éatwo sfilmowa─ç sekwencje z wilkami, poniewa┼╝ Ballard musia┼é polega─ç na oswojonych zwierz─Ötach, wychowanych w niewoli. Wed┼éug Mowata, kt├│ry pracowa┼é przy filmie jako konsultant, te wilki z pewno┼Ťci─ů wygl─ůdaj─ů autentycznie, a w ┼╝adnym razie nie by┼éoby mo┼╝liwe nakr─Öcenie filmu z dzikimi wilkami, kt├│re uciekn─ů od jakiejkolwiek ludzkiej obecno┼Ťci. Ale oswojone wilki nie by┼éy idealnym rozwi─ůzaniem. Pomimo wielu zwierz─ůt trenuj─ůcych na miejscu, wilki mia┼éy sw├│j czas na zabaw─Ö, szale┼ästwa szczeni─ůt lub po prostu na wycie, czego nie mo┼╝na by┼éo zrobi─ç na polecenie i dlatego znacznie wyd┼éu┼╝y┼éo to harmonogram produkcji. Klasyczna scena w relacji Mowata polega na komicznej rywalizacji mi─Ödzy nim, a g┼é├│wnym samcem, czyli wilkiem alfa, w wytyczaniu terytorium w tradycyjny psi spos├│b (ÔÇŽ) Wilczego gwiazdora Polchaka trzeba by┼éo zach─Öca─ç do podnoszenia nogi we w┼éa┼Ťciwym czasie przez kilka tygodni, a┼╝ w ko┼äcu zrobi┼é to pi─Ö─çdziesi─ůt razy w przeci─ůgu jednej godzinyÔÇŁ.


Mo┼╝na powiedzie─ç, ┼╝e Ballard wcieli┼é w ┼╝ycie Bazinowski ┼Ťwiat milczenia (chodzi o tekst Andre Bazina pt. ÔÇ×┼Üwiat milczeniaÔÇŁ [w tego┼╝:] Film i rzeczywisto┼Ť─ç, prze┼é. B. Micha┼éek, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1963, wyd. 1.). OÔÇÖBrien stwierdza: ÔÇ×Tutaj, z pomoc─ů operatora Hiro Narity, Ballard pr├│bowa┼é stworzy─ç rodzaj czystego stylu, z tak du┼╝─ů ilo┼Ťci─ů materia┼éu filmowego przedstawiaj─ůcego ┼Ťnieg, wod─Ö, ska┼éy i niebo, ┼╝e nasza uwaga jest ograniczona, skoncentrowana na elementarnych rzeczach. Na surowcu ┼╝ycia na Ziemi. Styl wizualny uzupe┼énia werbalny: dzi─Öki cienkiej powierzchni akcji, minimalnemu dialogowi i poetyckiej narracji, Ballard przeszed┼é d┼éug─ů drog─Ö, aby stworzy─ç cichy film d┼║wi─ÖkowyÔÇŁ.


Efekt tej pracy jest na pewno urzekaj─ůcy wizualnie, za┼Ť Ballard sprosta┼é trudnemu zadaniu zbli┼╝enia si─Ö do chyba swojego najlepszego filmu ÔÇô ÔÇ×Czarnego rumakaÔÇŁ.