­čÄČ Okja (2017)

Zaktualizowano: cze 12


ÔÇ×OkjaÔÇŁ (wym. Okcza) to z pewno┼Ťci─ů jedno z moich najwa┼╝niejszych filmowych odkry─ç ubieg┼éego roku. Ju┼╝ po pierwszym seansie wiedzia┼éam, ┼╝e mamy tutaj do czynienia z czym┼Ť niezwyk┼éym w kinie komercyjnym: produkcja Netfliksa wzi─Ö┼éa bowiem na tapet temat niech─Ötnie dyskutowany w szerszym gronie, a mianowicie ch├│w przemys┼éowy oraz ┼╝ywno┼Ť─ç modyfikowan─ů genetycznie. W t─Ö trudn─ů tematyk─Ö zosta┼éa za┼Ť wpisana historia wielkiej przyja┼║ni Miji oraz tytu┼éowej Okji, przedstawicielki ÔÇ×super-┼ŤwiniÔÇŁ, rzekomo odkrytej w Chile przez korporacj─Ö agrochemiczn─ů Mirando (analogia do nies┼éawnego Monsanto narzuca si─Ö sama). W rzeczywisto┼Ťci Mirando (kt├│rego poprzedni w┼éa┼Ťciciel zas┼éyn─ů┼é niechlubn─ů produkcj─ů gaz├│w parali┼╝uj─ůcych podczas wojny) stworzy┼éa w swoich laboratoriach 26 genetycznie modyfikowanych ┼Ťwi┼ä. Nast─Öpnie rozes┼éa┼éa je w r├│┼╝ne cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata, pozwalaj─ůc je hodowa─ç w naturalnych dla danego regionu warunkach. Zwierz─Öta mia┼éy do ucha przyczepion─ů ÔÇ×czarn─ů skrzynk─ÖÔÇŁ, monitoruj─ůc─ů ich metabolizm i parametry ┼╝yciowe, regularnie monitorowan─ů przez pracownik├│w korporacji.


Po 10 latach korporacja upomina si─Ö o swoje ÔÇ×produktyÔÇŁ, jak si─Ö o nich m├│wi. W tym celu Mij─Ö i jej dziadka odwiedza w Korei Po┼éudniowej szalony showman, zoolog i lekarz weterynarii w jednej osobie, b─Öd─ůcy na us┼éugach Mirando (kt├│remu teraz przewodzi Lucy, czyli Tilda Swinton), aby przed kamer─ů zaprosi─ç Okj─Ö (jako najlepszy ÔÇ×okazÔÇŁ) na konkurs ┼Ťwi┼ä do Nowego Jorku. Posta─ç JohnyÔÇÖego, granego przez JakeÔÇÖa Gyllenhaala, jest uwa┼╝ana za s┼éabsze ogniwo tej produkcji jako nadmiernie ekspresyjna i nieokrzesana, ale moim zdaniem taki w┼éa┼Ťnie musi by─ç. Film jest bowiem parodi─ů w┼éa┼Ťciwie wszystkich: pazernej i id─ůcej dos┼éownie po ┼Ťwi┼äskich trupach korporacji, nadmiernie entuzjastycznego, megaloma┼äskiego prowadz─ůcego reality show (i dok┼éadnie tak zachowuje si─Ö bohater Gyllenhaala), bojownik├│w o prawa zwierz─ůt (mamy tutaj bowiem pr─Ö┼╝ny i co chwil─Ö zapewniaj─ůcy, ┼╝e dzia┼éa pokojowo zesp├│┼é Animal Liberation Front), in┼╝ynierii genetycznej (mutacja b─Öd─ůca parodi─ů wynaturze┼ä, kt├│rych ludzie dopuszczaj─ů si─Ö, aby tylko pozyska─ç jak najwi─Öksz─ů ilo┼Ť─ç mi─Ösa ÔÇô patrz: francuskie krowy rasy charolaise), bezkrytycznych konsument├│w, kt├│rzy za balonik w kszta┼écie ┼Ťwinki i darmowego kabanosa b─Öd─ů rado┼Ťnie wiwatowa─ç na promi─Ösnym show Mirando. Dostaje si─Ö tak┼╝e zwariowanym mi┼éo┼Ťnikom selfie (┼Ťwietna scena, w kt├│rej dziewczyna robi sobie zdj─Öcie na tle rozjuszonej Okji), a tak┼╝e osi┼ékom z ochrony, kt├│rzy pa┼éuj─ů prozwierz─Öcych aktywist├│w, a tak┼╝e napadaj─ů na dziecko, czyli Mij─Ö.


Odczytanie, po kt├│rej stronie sytuuje si─Ö sympatia re┼╝ysera, ┼Ťwietnego korea┼äskiego tw├│rcy Bong Joon Ho, nie nastr─Öcza ┼╝adnych problem├│w. Mimo tego, ┼╝e je mi─Öso, a w filmie Mija razem z dziadkiem spo┼╝ywa rybny posi┼éek, ewidentnie krytykuje bezduszny przemys┼é i wyzysk zwierz─ůt, kt├│re chcia┼éyby jedynie mie─ç prawo do ┼╝ycia.


Tytu┼éowa Okja, mi┼éo┼Ťniczka azjatyckich owoc├│w persymony (kaki), to majstersztyk technologii CGI: jest tak realistyczna, ┼╝e gdy ucina sobie drzemk─Ö z Mij─ů le┼╝─ůc─ů na jej brzuchu, jeste┼Ťmy w stanie uwierzy─ç, ┼╝e to zwierz─Ö istnieje naprawd─Ö. Co prawda wygl─ůdem bli┼╝ej super-┼Ťwini do hipopotama ni┼╝ do kuzynki Babe, ale w ko┼äcu o to tutaj chodzi ÔÇô monstrum ma przecie┼╝ nie by─ç ┼éadne, ale smaczneÔÇŽ Efekty wizualne i o┼╝ywienie Okji to zas┼éuga Erika-Jana de Boera, kt├│ry zdoby┼é Oscara za prac─Ö nad ÔÇ×┼╗yciem PiÔÇŁ Anga Lee, zwierz─Ö zaprojektowa┼é za┼Ť Hee Chul Jang. Moim zdaniem Okja ma jednak w sobie du┼╝o uroku, a jej ciep┼ée i smutne oczy (bardzo ludzkie w wyrazie) naprawd─Ö chwytaj─ů za serce. Samiczka jest bardzo wra┼╝liwa i empatyczna (ryzykuj─ůc wiele ratuje ┼╝ycie przyjaci├│┼éce), obu wi─Öc kibicujemy, kiedy dzielna i zdeterminowana dziewczynka wyrusza do Seulu na ratunek podopiecznej. Ostatecznie pod─ů┼╝─ů za ni─ů a┼╝ do Stan├│w Zjednoczonych.

Mija naprawd─Ö imponuje, a jej desperackie uczepienie si─Ö ci─Ö┼╝ar├│wki z przera┼╝on─ů Okj─ů w ┼Ťrodku to genialna scena rodem z kina akcji. Karko┼éomne rzucenie si─Ö ca┼éym impetem cia┼éa na szklane drzwi w siedzibie korporacji to efektowna i dramatyczna scena.


Muzyka jest doskonale dobrana, a spanikowana Okja tratuj─ůca podziemne centrum handlowe przy d┼║wi─Ökach rodem z film├│w Kusturicy to genialna scena.

W miar─Ö up┼éywu czasu film zmienia sw├│j nastr├│j na coraz bardziej mroczny (chocia┼╝ wcze┼Ťniej nie brakowa┼éo element├│w slapstickowych), a┼╝ do dw├│ch makabrycznych scen, o kt├│rych za chwil─Ö.


Dwie wspomniane sceny rozgrywaj─ů si─Ö ju┼╝ po powrocie Okji po latach do Stan├│w Zjednoczonych. Nieudana pr├│ba odbicia Okji przez aktywist├│w i Mij─Ö ko┼äczy si─Ö odwiezieniem jej do laboratorium, gdzieÔÇŽOkja zostaje brutalnie zgwa┼écona przez Alfonso, knura w rozmiarze XXXL (ich spotkanie inicjuje i nadzoruje Johnny, kt├│ry jednak zap┼éaci za to za┼éamaniem nerwowym i utrat─ů to┼╝samo┼Ťci, jak pisze Mark Kermode dla ÔÇ×The GuardianÔÇŁ: ÔÇ×zmaga si─Ö ze swoim sumieniem jako publiczna twarz chciwo┼Ťci mi─Öso┼╝ernych korporacjiÔÇŁ). Nawet ÔÇ×VarietyÔÇŁ w swojej anonimowej zreszt─ů recenzji, nazywa t─Ö scen─Ö tylko ÔÇ×brutalnym rozmna┼╝aniemÔÇŁ, tak, jak gdyby s┼éowo ÔÇ×gwa┼étÔÇŁ by┼éo w tym kontek┼Ťcie nie do przyj─Öcia. Zastosowanie eufemizmu jednak nie ukryje prawdy. Drastyczno┼Ť─ç sceny podkre┼Ťla si─Ö, kiedy przyw├│dca aktywist├│w prosi Mij─Ö, by nie patrzy┼éa na ekran kiedy ujawni─ů praktyki stosowane przez Mirando. Jednak aktywi┼Ťci te┼╝ nie maj─ů czystego sumienia: poniewa┼╝ zamierzali wykorzysta─ç Okj─Ö jako kreta aby uzyska─ç nagranie kompromituj─ůce Mirando i u┼Ťwiadamiaj─ůce opinii publicznej jej nieczyste zagrywki, ich t┼éumacz celowo ┼║le przet┼éumaczy┼é s┼éowa dziewczynki (kt├│ra nie wyrazi┼éa zgody na zainstalowanie na niej kamery by uzyska─ç tajny przekaz), w wyniku czego Okja popada w depresj─Ö, a jej psychika zostaje okaleczona. Kiedy organizacja orientuje si─Ö, co zasz┼éo, staje jednak na wysoko┼Ťci zadania: wyrzuca nieuczciwego t┼éumacza i pomaga Miji odzyska─ç przyjaci├│┼ék─Ö.


Druga tragiczna scena to ta, kiedy Okja za pomoc─ů pa┼éki z pr─ůdem jest kierowana do rze┼║nika, kt├│ry dzi─Öki maszynie u┼╝ywanej m.in. w uboju rytualnym zamierza pozbawi─ç j─ů ┼╝ycia. Urz─ůdzenie obrotowe wygl─ůda r├│wnie przera┼╝aj─ůco jak w rzeczywisto┼Ťci, a scena, kiedy jedna z super-┼Ťwi┼ä wypycha swoje dziecko spoza drut├│w pod napi─Öciem na drog─Ö by Mija mog┼éa je uratowa─ç, przypomina naprawd─Ö obozy koncentracyjne: st┼éoczenie, druty, oczekiwanie na ┼Ťmier─çÔÇŽDlatego nie dziwi skojarzenie Matta Zollera Seitza, kt├│ry por├│wna┼é t─Ö scen─Ö z obrazami z ÔÇ×Listy SchindleraÔÇŁ Stevena Spielberga. Na stronie internetowej znanego ameryka┼äskiego krytyka Rogera Eberta wspomniany autor zawiera zreszt─ů inne celne uwagi dotycz─ůce tego filmu: ÔÇ×Ambitny scenariusz zawiera dyskusje na temat odpowiedzialno┼Ťci korporacyjnej, etyki spo┼╝ycia mi─Ösa, dopuszczalnego progu okrucie┼ästwa wobec zwierz─ůt i innych spraw, kt├│rych nie mo┼╝na si─Ö spodziewa─ç w filmie tak prosto opowiedzianym (ÔÇŽ). Jest te┼╝ wiele niepokoj─ůcych obraz├│w przedstawiaj─ůcych zn─Öcanie si─Ö nad zwierz─Ötami, (ÔÇŽ) niezwyk┼éych w kinie komercyjnym. (ÔÇŽ) Straszliwy sza┼é ┼Ťwini w podziemnym centrum handlowym w Seulu jest cudem kompozycji i edycji, zaskakuj─ůcym sprytnymi k─ůtami kamery i nieoczekiwanymi ci─Öciami, jednocze┼Ťnie daj─ůc nam wgl─ůd w nijaki raj dla konsument├│w, na kt├│rym polegaj─ů firmy takie jak Mirando. (ÔÇŽ) Ma siln─ů wizj─Ö moraln─ů i stanowi przyk┼éad filmu politycznego skierowanego do jak najszerszej publiczno┼Ťci.ÔÇŁ


Okja i Mija s─ů wykorzystane, obie sta┼éy si─Ö emocjonalnymi wrakami i ofiarami doros┼éych, pogrywaj─ůcych nimi w swoich gierkach.


Czy zatem wiedz─ůc to wszystko, warto zasi─ů┼Ť─ç do projekcji? Jak najbardziej tak! Z uwagi na kilka brutalnych scen i wulgarny j─Özyk, produkcja ma rating 16+, i oczywi┼Ťcie mimo przemi┼éej postaci zwierz─Öcej, nie nadaje si─Ö dla ma┼éych dzieci, ale dla nastolatk├│w ju┼╝ tak. W ko┼äcu tylko edukacja i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç tego, co robimy zwierz─Ötom, mo┼╝e pom├│c wzbudzi─ç w m┼éodych ludziach empati─Ö i wsp├│┼éczucie, a to cechy deficytowe we wsp├│┼éczesnym ┼Ťwiecie. A szkoda.


Film ÔÇ×OkjaÔÇŁ. Netflix w roli producenta pomagaj─ůcy sfinansowa─ç film o chowie przemys┼éowym i jak m├│wi─ů niekt├│rzy ÔÇ×Holokau┼Ťcie zwierz─ůtÔÇŁ, rozgrywaj─ůcym si─Ö nieustannie gdzie┼Ť poza naszymi oczami, a cz─Östo i poza niewygodn─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů. Drugi seans r├│wnie mocny i emocjonalny jak pierwszy.


Kalejdoskop emocji. Brawa dla tw├│rc├│w za poruszenie niepopularnych tre┼Ťci o kt├│rych ma┼éo kto ma odwag─Ö opowiedzie─ç w komercyjnym kinie, takich jak ch├│w przemys┼éowy, to, co dzieje si─Ö w rze┼║niach i...krycie, kt├│re tak naprawd─Ö jest gwa┼étem na samicy (o tym to ju┼╝ w og├│le si─Ö nie m├│wi). Z powy┼╝szych powod├│w przyzna┼éam mu a┼╝ 9 gwiazdek na Filmwebie. Brakuje takiego spojrzenia na Animal Studies w kinie. Polecam, chocia┼╝ druga cz─Ö┼Ť─ç filmu ┼éatwa w odbiorze nie b─Ödzie (zw┼éaszcza dla niejedz─ůcych z powod├│w etycznych mi─Ösa tak jak ja).

ÔÇ×The GuardianÔÇŁ zwr├│ci┼é uwag─Ö, ┼╝e ÔÇ×OkjaÔÇŁ zadaje ÔÇ×niewygodne, przyziemne pytania o to, sk─ůd pochodzi nasza ┼╝ywno┼Ť─ç, ods┼éaniaj─ůc dzikie z─Öby konsumpcjonizmu za przyjaznym u┼Ťmiechem korporacyjnego kapitalizmuÔÇŁ. Pisze ponadto, ┼╝e ÔÇ×Od antropomorficznego sentymentalizmu >>Babe<< po realia rze┼║ni w dokumentalnym filmie Shauna Monsona >>Earthlings<< z 2005 r., >>Okja<< ┼é─ůczy holistyczne motywy cz┼éowieka i natury z animacji Studio Ghibli z niepokoj─ůcymi odkryciami przemys┼éu spo┼╝ywczego >>Cowspiracy: The Sustainability Secret<<.ÔÇŁ


Na koniec, w ramach puenty, warto jeszcze powr├│ci─ç do znakomitej recenzji Matta Zollera Seitza: ÔÇ×Powtarzane uj─Öcie pokazuje dziewczynk─Ö pochylaj─ůc─ů si─Ö do wiotkiego ucha ┼Ťwini i szepcz─ůc─ů, aby j─ů uspokoi─ç. Nigdy nie s┼éyszymy dok┼éadnie, co szepcze, ale zbli┼╝enia zahipnotyzowanego oka Okji pokazuj─ů nam, ┼╝e s┼éucha uwa┼╝nie i rozumie ÔÇô ┼╝e s┼éowa dziewczynki maj─ů znaczenie i maj─ů sens, mimo, ┼╝e nie m├│wi─ů tym samym j─Özykiem. ┼Üwinia ufa swojej przyjaci├│┼éce. Wszystkie liczne w─ůtki filmu ostatecznie wracaj─ů do kwestii zaufania: co to znaczy zachowa─ç zaufanie lub zdradzi─ç, czy istniej─ů okoliczno┼Ťci, w kt├│rych zdrada jest konieczna i czy zaufanie mi─Ödzy cz┼éowiekiem, a cz┼éowiekiem jest bardziej znacz─ůce ni┼╝ zaufanie mi─Ödzy cz┼éowiekiem, a zwierz─Öciem?. Mija powiedzia┼éaby, ┼╝e nie ma r├│┼╝nicyÔÇŁ.