­čÄČ Gunda (2020)

Zaktualizowano: kwi 2


ÔÇ×GundaÔÇŁ (ang. Gunda) w re┼╝yserii Victora KossakovskyÔÇÖego to film dokumentalny koprodukcji norwesko-ameryka┼äskiej. Jego producentem wykonawczym jest znany aktor, tegoroczny zwyci─Özca Oscara i aktywista na rzecz praw zwierz─ůt, Joaquin Phoenix. Jego udzia┼é w produkcji wydawa┼é mi si─Ö gwarantem, ┼╝e film b─Ödzie wa┼╝nym g┼éosem na rzecz tych, kt├│rym g┼éos cz─Östo si─Ö odbiera lub w og├│le si─Ö go nie s┼éyszy. Film jednak okaza┼é si─Ö niejednoznaczny, i budzi sprzeczne emocje, chocia┼╝ by┼é pokazywany na r├│┼╝nych festiwalach, gdzie zbiera┼é dobre recenzje, a tak┼╝e nominacje do nagr├│d.


Zanim napisz─Ö, co mnie si─Ö podoba┼éo, a co rozczarowa┼éo (celowo przed napisaniem tego tekstu nie czyta┼éam ┼╝adnych recenzji filmu, chocia┼╝ wiem, ┼╝e zosta┼é pozytywnie odczytany przez krytyk├│w), pokr├│tce nakre┼Ťl─Ö obraz, z jakim mamy do czynienia w ÔÇ×GundzieÔÇŁ. Tytu┼éowa bohaterka to ┼Ťwinia (m├│wi─ůc j─Özykiem zootechnicznym: maciorka), kt├│ra mieszka w stodole w Norwegii i odchowuje swoje liczne prosi─Öta (pocz─ůtkowo jest ich kilkana┼Ťcie). Oni stanowi─ů o┼Ť filmu. Poza tym widzimy kury, kt├│re po raz pierwszy maj─ů mo┼╝liwo┼Ť─ç rozprostowa─ç nogi poza klatk─ů oraz dotkn─ů─ç nimi trawy. Trzecim w─ůtkiem s─ů krowy, byk i podro┼Ťni─Öte ciel─Öta, kt├│re zostaj─ů wypuszczone z obory i rado┼Ťnie galopuj─ů przed siebie (niekt├│re przy tym podskakuj─ů). W tle jednej z kr├│w pojawia si─Ö ko┼ä.


Nie jest to pierwszy film dokumentalny po┼Ťwi─Öcony ┼Ťwiniom. Wystarczy wspomnie─ç chocia┼╝by kr├│tkometra┼╝owe ÔÇ×┼Üwinie!ÔÇŁ (ang. Pigs!) w re┼╝yserii Carrolla Ballarda z 1965 r.


W czarno-bia┼éym filmie Kossakowskiego (kt├│ry ogl─ůda┼éam w ramach Festiwalu Nowe Horyzonty) nie s┼éyszymy muzyki, nie widzimy ludzi. Jedyne d┼║wi─Öki, jakie nam towarzysz─ů przez ponad p├│┼étorej godziny projekcji, to d┼║wi─Öki wydawane przez zwierz─Öta. Zabieg ten zosta┼é przeze mnie odczytany (zreszt─ů s┼éusznie) jako pr├│ba skoncentrowanie si─Ö tylko i wy┼é─ůcznie na przedstawionym, ascetycznym obrazie, kt├│ry zreszt─ů urzeka pi─Öknymi zdj─Öciami autorstwa re┼╝ysera oraz Egila H├ąskjolda Larsena. Rzeczywi┼Ťcie, podczas projekcji nie odczu┼éam braku ani muzyki, ani ludzi na ekranie, a sam re┼╝yser chcia┼é, by jego film by┼é ÔÇ×czystyÔÇŁ, pozbawiony jakichkolwiek zak┼é├│ce┼ä.


Jednym z zarzut├│w, jaki mo┼╝na postawi─ç filmowi jest to, ┼╝e zbyt przypomina film przyrodniczy. S─ů tu jednak zasadnicze r├│┼╝nice: pomijaj─ůc brak komentarza lektora z offu i muzyki, czarno-bia┼ée zdj─Öcia s─ů naprawd─Ö artystyczne (gra ┼Ťwiat┼éem i cieniem, np. scena, w kt├│rej Gunda stoi w stodole, a po jej ciele przesuwaj─ů si─Ö plamy ┼Ťwiat┼éa). Innym uj─Öciem, kt├│rego nie zobaczymy w filmach przyrodniczych, jest obr├│t kamery wok├│┼é ┼Ťwini odpoczywaj─ůcej w bajorku (kamera jak gdyby obesz┼éa j─ů naoko┼éo). Kamera jest bardzo blisko zwierz─ůt ÔÇô skupia si─Ö g┼é├│wnie na ich g┼éowach, a zw┼éaszcza oczach. Zwierz─Öta cz─Östo w ni─ů patrz─ů i s─ů wyra┼║nie zafrapowane, zw┼éaszcza krowy i byk, wszystkie o pi─Öknych oczach i zamy┼Ťlonych minach.


To, co jest dla mnie w tym filmie problematyczne, to nast─Öpuj─ůce kwestie: ku┼Ťtykaj─ůcy prosiaczek oraz to, co si─Ö dzieje z prosi─Ötami i ich matk─ů na samym ko┼äcu filmu (spoileruj─ůc: prosi─Öta zostaj─ů jej odebrane w wiadomym celu, widzimy rozpacz matki szukaj─ůcej i nawo┼éuj─ůcej bezskutecznie swoje dzieci). Co do ku┼Ťtykaj─ůcego prosiaczka, niechc─ůcy nadepn─Ö┼éa go Gunda. Prosiaczek ro┼Ťnie, a my nadal widzimy, jak si─Ö on m─Öczy, pr├│buj─ůc dogoni─ç rodzin─Ö. Ewidentnie nie udzielono mu pomocy weterynaryjnej. Szcz─Ö┼Ťcie w nieszcz─Ö┼Ťciu, ┼╝e rodzina (mimo podszczypywania rodze┼ästwa) go nie odrzuca. Z kolei inny prosiaczek ma na nodze dziwn─ů naro┼Ťl.


Niepe┼énosprawne zwierz─Ö pojawia si─Ö r├│wnie┼╝ w┼Ťr├│d kur. Jedna z nich jest pozbawiona nogi (kt├│r─ů z pewno┼Ťci─ů straci┼éa w niebywale ciasnej klatce, w kt├│rych upychane s─ů te ptaki w chowie przemys┼éowym). W scenie z kurami widzimy, jak jedna z nich popycha niedomkni─Öte drzwi klatki i ostro┼╝nie, bacznie si─Ö rozgl─ůdaj─ůc, stopniowo ptaki jeden za drugim wychodz─ů na zewn─ůtrz na traw─Ö. Bardzo przejmuj─ůca jest chwila, w kt├│rej widzimy zbli┼╝enie na stopy i pazury kury w momencie, gdy pr├│buje je ona po raz pierwszy od dawna rozprostowa─ç, ┼╝eby w og├│le stan─ů─ç na nogi. Jest to jedno z najbardziej warto┼Ťciowych i daj─ůcych do my┼Ťlenia uj─Ö─ç tego filmu.


Trzecia sprawa to fabu┼éa, kt├│ra mo┼╝e wprowadza─ç w b┼é─ůd widz├│w, kt├│rzy maj─ů ma┼é─ů (lub ┼╝adn─ů) wiedz─Ö na temat chowu przemys┼éowego. Idylliczne obrazki zwierz─ůt pas─ůcych si─Ö przy lesie i swobodnie si─Ö przemieszczaj─ůcych tworz─ů iluzj─Ö, ┼╝e tak wygl─ůda ┼╝ycie wszystkich zwierz─ůt gospodarskich. Ot├│┼╝ nie. By przytoczy─ç tylko jeden przyk┼éad: w chowie masowym maciorki trzymane s─ů w kojcach ci─ů┼╝owych, a nast─Öpnie porodowych. Nie mog─ů w nich nawet si─Ö obr├│ci─ç. Do swoich prosi─ůt maj─ů bardzo ograniczony dost─Öp. S─ů ÔÇ×maszynkamiÔÇŁ do produkcji kolejnych miot├│w, a gdy s─ů odpowiednio wyeksploatowane, trafiaj─ů do rze┼║ni. O le┼╝eniu w bajorku lub dotyku trawy pod raciczkami mog─ů wi─Öc tylko pomarzy─ç. Warto to sobie u┼Ťwiadomi─ç, bo taka jest niestety pozafilmowa rzeczywisto┼Ť─ç.

Inn─ů kwesti─Ö stanowi nieodparcie towarzysz─ůce mi prze┼Ťwiadczenie, ┼╝e prosi─Öta s─ů przez kogo┼Ť wypychane ze stodo┼éy (a wiemy, ┼╝e kamera by┼éa umieszczona r├│wnie┼╝ w ┼Ťrodku, r├│wnie dobrze wi─Öc m├│g┼é tam kry─ç si─Ö filmowiec).


Nie wiem, czy film powstrzyma kogokolwiek przed jedzeniem mi─Ösa. Wydaje mi si─Ö, ┼╝e wi─Öksze zas┼éugi mia┼é w tym wzgl─Ödzie film ÔÇ×Babe ÔÇô ┼Ťwinka z klas─ůÔÇŁ, gdy┼╝ to tam ujrzeli┼Ťmy pe┼éni─Ö mo┼╝liwo┼Ťci tego gatunku. Nie m├│wi─ůc o bardzo drastycznym dokumencie ÔÇ×DominionÔÇŁ, ukazuj─ůcym z ukrytej kamery, co dzieje si─Ö za drzwiami rze┼║ni. Wiem, ┼╝e ma┼éo kto by┼é w stanie obejrze─ç go do ko┼äca, czy chocia┼╝ przebrn─ů─ç przez jego po┼éow─Ö. Przyznam, ┼╝e jest to jedyny film, kt├│rego do tej pory nie obejrza┼éam, chocia┼╝ wiem, ┼╝e chocia┼╝by z reporterskiego obowi─ůzku kiedy┼Ť b─Öd─Ö musia┼éa to zrobi─ç.


Nie s─ůdz─Ö, ┼╝eby ÔÇ×GundaÔÇŁ w wystarczaj─ůcym stopniu u┼Ťwiadamia┼éa widzowi, jakie piek┼éo sta┼éo si─Ö udzia┼éem zwierz─ůt gospodarskich. Film polecam z uwagi na zdj─Öcia, np. reakcja prosi─ůt na deszcz jest godna zapami─Ötania, a tak┼╝e symetryczne uj─Öcie, w kt├│rym cztery krowy stoj─ů w parach (widzimy dwie rasy), przy czym w ka┼╝dej parze jedna stoi ty┼éem, a druga przodem. Cenne jest ustawienie kamery na wysoko┼Ťci wzroku zwierz─ůt. My┼Ťl─Ö, ┼╝e Kossakovsky (maj─ůcy zreszt─ů polskie korzenie) nie wykorzysta┼é jednak potencja┼éu, kt├│ry w nim tkwi (m├│wi o sobie, ┼╝e jest ÔÇ×pierwszym wegetarianinem w ZSRRÔÇŁ).


Po projekcji obejrza┼éam bowiem jeszcze wywiad z re┼╝yserem, w kt├│rym odkrywa kulisy powstania filmu: w wieku czterech lat pochodz─ůcy z Petersburga re┼╝yser odwiedzi┼é rodzin─Ö na wsi. Zima by┼éa bardzo mro┼║na, prosiaczki zabrano wi─Öc do izby. Z jednym z nich dziecko si─Ö zaprzyja┼║ni┼éo. Wasia (bo tak mia┼é na imi─Ö prosiaczek) by┼é ┼Ťwietnym towarzyszem zabaw. Jak si─Ö nietrudno domy┼Ťli─ç, z nadej┼Ťciem ┼Ťwi─ůt prosiaczek wyl─ůdowa┼é na talerzu, i w makabrycznej scenie (niczym z opowiadania ÔÇ×Sok├│┼éÔÇŁ zamieszczonego w ÔÇ×DekameronieÔÇŁ Giovanniego Boccaccia) za┼╝─ůdano od ch┼éopca, by zjad┼é przyjaciela. I tutaj zrozpaczony malec kategorycznie odm├│wi┼é zjedzenia mi─Ösa. Swojej decyzji pozosta┼é wierny do dzisiaj, tak silnie traumatyczne by┼éo to doznanie. Oczywi┼Ťcie ch┼éopiec sta┼é si─Ö rodzinnym po┼Ťmiewiskiem, du┼╝a wra┼╝liwo┼Ť─ç nie jest bowiem spo┼éeczn─ů norm─ů, a szkoda. Z powy┼╝szych wzgl─Öd├│w s─ůdz─Ö, ┼╝e film jest dla re┼╝ysera rodzajem terapii i pr├│b─ů rozliczenia si─Ö z trudnym wspomnieniem z przesz┼éo┼Ťci, kt├│re odbi┼éo si─Ö na ca┼éym jego ┼╝yciu.


To, co mnie bardzo ucieszy┼éo, to w─ůtki, kt├│re poruszy┼é re┼╝yser, dzi─Öki czemu du┼╝e grono odbiorc├│w mog┼éo odebra─ç jego przekaz. Re┼╝yser, mi┼éo┼Ťnik zwierz─ůt, opowiada, ┼╝e w rankingu najbardziej inteligentnych zwierz─ůt ┼Ťwinia zajmuje wysokie, drugie miejsce. Wyprzedza j─ů tylko szympans. Pies za┼Ť zajmujeÔÇŽdopiero si├│dme miejsce. Co do inteligencji psa, re┼╝yser s┼éusznie przytacza badanie, w kt├│rym stwierdzono, ┼╝e zwierz─Ö to jest w stanie zrozumie─ç 2 tysi─ůce s┼é├│w. M├│wi te┼╝ o tym, ┼╝e w Szwajcarii psy, kt├│re mieszkaj─ů na styku trzech kraj├│w, rozumiej─ů zar├│wno j─Özyk francuski, jak i niemiecki oraz w┼éoski.


Re┼╝yser odwo┼éuje si─Ö do statystyk, kt├│re ja z uwagi na moje wykszta┼écenie znam, natomiast szersza publiczno┼Ť─ç z pewno┼Ťci─ů nie: rocznie na ┼Ťwiecie na mi─Öso zabijanych jest w sumie 1 miliard ┼Ťwi┼ä, 50 miliard├│w kurczak├│w, p├│┼é miliarda kr├│w oraz bilion ryb. A teraz wyobra┼║my sobie takie liczby tych gatunk├│w. Chyba nie jest to ┼éatwe zadanie.


Kossakovsky jest przekonany o tym, ┼╝e ka┼╝de zwierz─Ö ma unikatow─ů osobowo┼Ť─ç oraz posiada dusz─Ö. Zwraca uwag─Ö na fakt, ┼╝e zwierz─Öta posiadaj─ů to samo poczucie wolno┼Ťci, co ludzie. Pozbawione jej, g┼éo┼Ťno protestuj─ů. Jego zdaniem ka┼╝de zwierz─Ö ma rano inny nastr├│j, co zauwa┼╝y┼é na planie filmowym. Co do wyboru zwierz─ůt do filmu, research mia┼é potrwa─ç od 4 do 6 miesi─Öcy, ale Gund─Ö ekipa znalaz┼éa od razu na pierwszej farmie za Oslo, do kt├│rej si─Ö uda┼éa. Urzek┼éa re┼╝ysera, poniewa┼╝ spojrza┼éa na niego tak, jak gdyby chcia┼éa mu co┼Ť opowiedzie─ç. Podobnie by┼éo z jednonog─ů kur─ů. W jej przypadku w swojej opowie┼Ťci o filmie Kossakovsky zwraca┼é uwag─Ö na scen─Ö, w kt├│rej bezsprzecznie musi ona podj─ů─ç pewn─ů decyzj─Ö, co jest widoczne na ekranie.


Przez ostatnie 20 lat powsta┼éo oko┼éo 30 film├│w o prawach zwierz─ůt, jednak re┼╝yser chce pokaza─ç, jakie s─ů one naprawd─Ö, st─ůd brak w filmie takich ┼Ťrodk├│w wyrazu, jak muzyka, kolor, aktorzy. Dla niego najbardziej agresywnym gatunkiem jest cz┼éowiek, poniewa┼╝ tylko on nie zabija z konieczno┼Ťci ,jak robi─ů to inne zwierz─Öta. W du┼╝ej mierze to w┼éa┼Ťnie agresja zapewni┼éa cz┼éowiekowi dominacj─Ö nad ┼Ťwiatem zwierz─ůt. Trudno si─Ö z tym nie zgodzi─ç. Kossakovsky nazywa wsp├│┼éczesnego cz┼éowieka ÔÇ×maszyn─ů do zabijaniaÔÇŁ.


Film spina klamra. Niczym czarny ekran lub scen─Ö teatraln─ů, widzimy czarny otw├│r b─Öd─ůcy wej┼Ťciem do szopy, w kt├│rej mieszkaj─ů ┼Ťwinie. Warto obejrze─ç, chocia┼╝by po to, ┼╝eby wyrobi─ç sobie w┼éasne zdanie na jego temat.