­čÄČ Jedyny i niepowtarzalny Ivan (2020)


Goryl w filmie kojarzy si─Ö widzowi jednoznacznie ÔÇô oczyma duszy widzimy King Konga wspinaj─ůcego si─Ö na wie┼╝─Ö Empire State Building. Jak s┼éusznie zauwa┼╝y┼éa Dian Fossey, badaczka goryli i or─Ödowniczka ich ochrony, brutalnie zamordowana przez k┼éusownik├│w, filmy tego typu niestety wyrz─ůdzi┼éy temu gatunkowi ogromn─ů krzywd─Ö. Dlaczego? Paradoks polega na tym, ┼╝e tak naprawd─Ö goryle s─ů niezwykle ┼éagodnymi i spokojnymi zwierz─Ötami unikaj─ůcymi konflikt├│w, podczas gdy szympansy (tak podobne do nas), ukazywane zwykle w filmach jako niegro┼║ne, s─ů znacznie bardziej agresywne od goryli, wybuchowe i emocjonalne. Warto o tym pami─Öta─ç.


W ÔÇ×Jedynym i niepowtarzanym IvanieÔÇŁ pojawia si─Ö ca┼éa plejada zwierz─ůt; tytu┼éowy goryl, kura Henrietta graj─ůca w baseball, bia┼éy kr├│lik Murphy je┼╝d┼╝─ůcy na rowerku, uchatka kalifornijska Frankie (oczywi┼Ťcie z nieod┼é─ůczn─ů pi┼ék─ů), s┼éonica afryka┼äska Stella i ma┼éa s┼éoniczka Ruby, ara, dwa psy: pudlica Snickers oraz mieszaniec w typie Benji o imieniu Bob. Ivan wspomina, ┼╝e w dzieci┼ästwie nazywany by┼é B┼éotko, poniewa┼╝ lubi┼é si─Ö w nim tapla─ç. Mia┼é siostr─Ö o imieniu Berka, na kt├│rej cze┼Ť─ç nazwa┼é swoj─ů przytulank─Ö-ma┼épk─Ö (Nie-Berka).


Film nie zachwyci┼é mnie przede wszystkim dlatego, ┼╝e w beztroski spos├│b sugeruje, jakoby wyst─Öpuj─ůce w cyrkowych przedstawieniach w centrum handlowym zwierz─Öta lubi┼éy wykonywa─ç wszystkie sztuczki, ma┼éo tego, rywalizowa┼éy o to, kt├│re z nich jest najwi─Öksz─ů gwiazd─ů i ulubie┼äcem publiczno┼Ťci. Oczywi┼Ťcie nie zobaczymy tutaj, jak w rzeczywisto┼Ťci wygl─ůda tresura zwierz─ůt w cyrkach (bat, bull hook u┼╝ywany do zadawania b├│lu s┼éoniom). Wszyscy s─ů jedn─ů, wielk─ů rodzin─ů, roze┼Ťmiane dzieci na widowni s─ů szcz─Ö┼Ťliwe. Normalnie sielanka. Pomijaj─ůc ju┼╝ moj─ů niech─Ö─ç do wszelkich przedstawie┼ä cyrku w filmach, m┼éody widz mo┼╝e odebra─ç b┼é─Ödny przekaz ÔÇô oto zn├│w zwierz─Öta s─ů traktowane przedmiotowo, stanowi─ůc rozrywk─Ö dla g┼éupiej gawiedzi.


To, co nale┼╝y filmowi policzy─ç na plus, to zastosowanie pierwszoosobowej narracji z punktu widzenia Ivana oraz to, ┼╝e zagra┼éy w nim zwierz─Öta wygenerowane cyfrowo za pomoc─ů technologii CGI. Oczywi┼Ťcie, nie posiadaj─ů uroku ┼╝ywych zwierz─ůt i niekt├│re s─ů gorzej wykonane (pies Bob), ale przynajmniej mamy pewno┼Ť─ç, ┼╝e ┼╝aden zwierzak nie ucierpia┼é na planie.



Za serce chwyta jednak ostatnia sekwencja filmu, w kt├│rej Ivan po raz pierwszy od czas├│w dzieci┼ästwa dotyka trawy, ogl─ůda i w─ůcha kwiaty (ta scena jest niemal┼╝e przeniesiona 1:1 z autentycznego zdj─Öcia goryla), a tak┼╝e zapoznaje si─Ö z nowym domem, imituj─ůcym do┼Ť─ç udanie ┼Ťrodowisko naturalne.


A jednak s─ůdz─Ö, ┼╝e upraszczanie i infantylizowanie opowie┼Ťci o tym, co ludzie robi─ů zwierz─Ötom, nie by┼éo dobrym pomys┼éem. Znacznie lepszy w mojej ocenie by┼éby film dokumentalny opowiadaj─ůcy histori─Ö Ivana (mo┼╝na by w nim r├│wnie┼╝ odda─ç g┼éos Ivanowi), w ko┼äcu materia┼é├│w archiwalnych z jego udzia┼éem nie brakuje. Tym samym opowie┼Ť─ç o nim wpisa┼éaby si─Ö w nurt udanych, a zarazem wstrz─ůsaj─ůcych zwierz─Öcych narracji-zoobiografii. Los Ivana jest w jednym punkcie styczny z losem Nima, szympansa, o kt├│rym powsta┼é doskona┼éy ÔÇ×Projekt NimÔÇŁ ÔÇô obaj trafili do ludzkich rodzin, w kt├│rych wychowywano je na wz├│r dzieci─Öcych niemowl─ůt. Eksperyment ten by┼é z g├│ry skazany na niepowodzenie, jednak zrozumiano to za p├│┼║no, dopiero gdy dojrzewaj─ůce samce stawa┼éy si─Ö coraz silniejsze i agresywniejsze.


Prawdziwe losy Ivana s─ů bowiem zar├│wno bardziej dramatyczne, jak i godne zaprezentowania w ┼Ťwietle obecnych bada┼ä animal studies. Urodzony w 1962 r. na wolno┼Ťci w Kongo (dawnym Zairze), pojmany na wolno┼Ťci, trafi┼é jako dziecko do ameryka┼äskiej rodziny, kt├│ra jednak odda┼éa go gdy mia┼é trzy lata doÔÇŽcentrum handlowego w Tacomie w stanie Waszyngton, gdzie by┼é przetrzymywany w ma┼éej klatce. Wyobra┼║my sobie, jak si─Ö czu┼é, samotny (a przecie┼╝ to zwierz─Ö stadne), wystawiony na widok publiczny i ha┼éas, pozbawiony widoku nieba i trawy pod stopami. Koszmar. Zwierz─Ö, kt├│re nie zrobi┼éo nic z┼éego, sp─Ödzi┼éo w tym wi─Özieniu 27 lat! Prawd─ů jest, ┼╝e to tam Ivan zacz─ů┼é rysowa─ç.


Lokalne organizacje prozwierz─Öce i mieszka┼äcy apelowali o jego uwolnienie. Czy gdyby nie artystyczne zdolno┼Ťci Ivana, kt├│re zwr├│ci┼éy na niego uwag─Ö medi├│w, kto┼Ť w og├│le by si─Ö przej─ů┼é jego losem? W 1994 r. Ivana przetransportowano do Woodland Park Zoo w Seattle, a stamt─ůd ju┼╝ na sta┼ée do ogrodu zoologicznego w Atlancie w stanie Georgia. Zdarza si─Ö niestety, ┼╝e zwierz─Ö przeniesione z tragicznych warunk├│w bytowania, wyniszczone i z g┼é─Öbok─ů depresj─ů, nie jest w stanie d┼éugo nacieszy─ç si─Ö nowym domem. Ivan mia┼é wi─Öcej szcz─Ö┼Ťcia, gdy┼╝ prze┼╝y┼é na dostosowanym do potrzeb goryli wybiegu jeszcze 18 lat. Umar┼é w wyniku zaistnia┼éych komplikacji podczas zabiegu medycznego w 2012 r. Pozosta┼éy po nim liczne zdj─Öcia i nagrania, na kt├│rych mo┼╝emy podziwia─ç to wspania┼ée, ┼éagodne zwierz─Ö na nowo poznaj─ůce ┼Ťwiat po latach uwi─Özienia.


Na g├│rnym zdj─Öciu widzicie archiwalne, wzruszaj─ůce zdj─Öcie Ivana przygl─ůdaj─ůcego si─Ö z bliska kwiatom, a poni┼╝ej jego filmowe odwzorowanie.