­čÄČ Wieloryb z Lorino (2019)

Zaktualizowano: 12 cze 2021


ÔÇ×Wieloryb z LorinoÔÇŁ(ang. The Whale from Lorino) w re┼╝yserii Macieja Cuske to polski film dokumentalny, kt├│ry obejrza┼éam w ramach Festiwal Human DOC.

Opowiada on o mieszka┼äcach P├│┼éwyspu Czukockiego i wpisanych w ich tradycj─Ö polowaniach na wieloryby. W filmie mo┼╝na wi─Öc zobaczy─ç sceny polowania z harpunami, osaczania zwierz─Öcia, moment jego ┼Ťmierci, a tak┼╝e wyci─ůganie go na brzeg oraz ─çwiartowanie, w kt├│rym uczestniczy ca┼éa miejscowa spo┼éeczno┼Ť─ç.


W ciekawej rozmowie po projekcji re┼╝yser opowiadaj─ůc o kulisach powstawania filmu, a tak┼╝e o realiach ┼╝ycia Czukcz├│w, stwierdzi┼é, ┼╝e rejestruj─ůc opisane powy┼╝ej wydarzenia, ekipa musia┼éa przesta─ç my┼Ťle─ç o zwierz─Ötach w spos├│b charakterystyczny dla Europejczyk├│w. Czukcze musieli si─Ö nauczy─ç polowa─ç na nowo po upadku ZSRR, przy czym obecnie w ci─ůgu jednego roku nie mog─ů przekroczy─ç limitu 150 wieloryb├│w na ca┼é─ů Czukotk─Ö i w zwi─ůzku z tym nie mo┼╝na ich upolowa─ç wi─Öcej. W jego ocenie Czukcze nie s─ů wi─Öc zagro┼╝eniem dla wieloryb├│w. Wi─Ökszo┼Ť─ç mi─Ösa na zim─Ö przechowuj─ů w lodowych jaskiniach.


Podczas rozbioru mi─Ösa na brzegu mog─ů wzi─ů─ç go, ile chc─ů. Tw├│rca pozna┼é ÔÇ×wspania┼éych my┼ŤliwychÔÇŁ, kt├│rzy otrzymuj─ů za swoj─ů prac─Ö sta┼ée wynagrodzenie.

Film zosta┼é nakr─Öcony z typowo antropocentrycznej perspektywy, co powoduje, ┼╝e sympatia wyra┼║nie sytuuje si─Ö po stronie ludzi, kt├│rych czyny s─ů uzasadniane tradycj─ů i trudno┼Ťciami ze zdobyciem po┼╝ywienia. Rzeczywi┼Ťcie, do lokalnego sklepiku z tzw. myd┼éem i powid┼éem towary s─ů dostarczane bardzo rzadko, a owoce i warzywa to prawdziwy rarytas. Re┼╝yser jak sam o sobie m├│wi jest cz┼éowiekiem nostalgicznym, dlatego jedn─ů z bohaterek swojej opowie┼Ťci uczyni┼é ÔÇ×babcink─ÖÔÇŁ Inuitk─Ö, kt├│ra sama b─Öd─ůc ÔÇ×reliktemÔÇŁ minionej epoki, pracuje w okolicznym muzeum i oprowadza po nim dzieci. Ludzie z pewno┼Ťci─ů s─ů tutaj ukazani z mi┼éo┼Ťci─ů i szacunkiem.


Rozmowa z re┼╝yserem wyra┼║nie jednak wskazuje na to, ┼╝e doskonale zdaje on sobie spraw─Ö z mo┼╝liwych zarzut├│w, jakie mo┼╝na postawi─ç obrazowi, dlatego od razu przyznaje, ┼╝e sam je mi─Öso, zwracaj─ůc uwag─Ö na brak hipokryzji u mieszka┼äc├│w Czukotki. Jego zdaniem nikt tam nie oszukuje udaj─ůc, ┼╝e nie wie, sk─ůd pochodzi mi─Öso. Uwaga o tym, ┼╝e tak naprawd─Ö nikt by nie zjad┼é obiadu mi─Ösnego gdyby poszed┼é do rze┼║ni, z pewno┼Ťci─ů jest trafna.


Poza polowaniem, dokument dotyka te┼╝ tematyki ferm futrzarskich. I zn├│w trudno nie zgodzi─ç si─Ö z Cuske kiedy m├│wi, ┼╝e u nas mieszcz─ů si─Ö takie same fermy, jednak wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi woli udawa─ç, ┼╝e to zjawisko nie istnieje i ┼╝e ÔÇ×my┼Ťlimy, ┼╝e zwierz─ůtka s─ů tam szcz─Ö┼ŤliweÔÇŁ. Pomijaj─ůc s┼éowo ÔÇ×zwierz─ůtkaÔÇŁ, kt├│rego nie lubi─Ö z racji jego lekcewa┼╝─ůcego wyd┼║wi─Öku, trudno chyba b─Öd─ůc przy zdrowych zmys┼éach uwa┼╝a─ç, ┼╝e zwierz─Ötom jest tam dobrze.


W wywiadzie pojawia si─Ö b┼é─ůd ÔÇô na ekranie ogl─ůdamy nie norki, a lisy, kt├│re zostaj─ů wyci─ůgni─Öte z klatek i trzymane za puszyste ogony, kamera jednak nie ┼Ťledzi procesu uboju pr─ůdem elektrycznym, gdy┼╝ dla widza pozbawionego wiedzy o tym, jak si─Ö on dokonuje taki widok by┼éby z pewno┼Ťci─ů szokuj─ůcy. Widzimy r├│wnie┼╝ zwierz─Öta szalej─ůce w mikroskopijnych klatkach oraz spos├│b karmienia, polegaj─ůcy na k┼éadzeniu mi─Ösa na klatkach, co oczywi┼Ťcie znacznie utrudnia zwierz─Ötom jego pobranie, a w dodatku musi by─ç bardzo frustruj─ůce.


Klamr─ů spinaj─ůc─ů film jest morze. Na pla┼╝y w jednej ze scen widzimy psa, od┼╝ywiaj─ůcego si─Ö resztkami wieloryba. ┼Üwiadczy to o tym, ┼╝e albo zwierz─Ö musi samo o siebie zadba─ç, albo jest niedostatecznie karmione. Zreszt─ů psy ukazane w filmie s─ů wyra┼║nie zabiedzone, brudne i zaniedbane. W filmie przez moment widzimy te┼╝ przelatuj─ůce ptaki. S─ůdz─ůc po odg┼éosach, s─ů to ┼╝urawie.

Umieraj─ůcemu wielorybowi towarzysz─ů d┼║wi─Öki muzyki powa┼╝nej, a zbli┼╝enie na jego zamkni─Öte oko pozwala na moment uciec od antropocentrycznej perspektywy i cho─ç na moment zbli┼╝y─ç si─Ö do ┼Ťmierci istoty pozaludzkiej, pot─Ö┼╝nego i wspania┼éego mieszka┼äca okolicznych w├│d.


W wywiadzie dla Przekroju zatytu┼éowanym ÔÇ×Zrozumie─ç CzukczaÔÇŁ re┼╝yser powiedzia┼é: ÔÇ×Wieloryb jest dla mnie symbolem pocz─ůtku ┼╝ycia na Ziemi. To najstarszy ssak, kt├│ry przetrwa┼é miliony lat ewolucji bez zmian. Mo┼╝na wi─Öc potraktowa─ç go jako stworzenie mityczne, synonim natury na wymarciu, maj─ůcej za chwil─Ö odej┼Ť─ç w przesz┼éo┼Ť─ç. Z drugiej strony s─ů Czukcze ÔÇô gin─ůcy lud p├│┼énocy, kt├│ry w ka┼╝dej chwili mo┼╝e znikn─ů─ç w wyniku przemian historycznych. Zda┼éem sobie spraw─Ö, ┼╝e patrz─Ö na dwa bardzo silnie od siebie zale┼╝ne, a zarazem balansuj─ůce na granicy przetrwania ┼Ťwiaty. ┼╗e by─ç mo┼╝e s─ů to ostatnie gesty, jakie wykonuj─ů przed ┼Ťmierci─ůÔÇŁ. Cuske opowiada te┼╝ legend─Ö ÔÇô czukock─ů wersj─Ö powstania ┼Ťwiata, obecn─ů r├│wnie┼╝ w filmie: ÔÇ×Legenda g┼éosi, ┼╝e pierwszym cz┼éowiekiem na Ziemi by┼éa kobieta o imieniu Nau. ┼╗y┼éa ona sama, pod gwiazdami, a┼╝ do dnia, kiedy na brzegu morza pojawi┼é si─Ö wieloryb, kt├│ry zakocha┼é si─Ö w dziewczynie i nast─Öpnie zamieni┼é w m─Ö┼╝czyzn─Ö. Z tej mi┼éo┼Ťci narodzi┼éy si─Ö dzieci ÔÇô pierwsze by┼éy wielorybami, a kolejne lud┼║mi, ale wszystkie ┼╝y┼éy zgodnie, jak jedna rodzina. W kt├│rym┼Ť pokoleniu dosz┼éo do sytuacji, ┼╝e brat cz┼éowiek podni├│s┼é r─Ök─Ö na brata wieloryba i go zabi┼é. U pocz─ůtk├│w z┼éa na ┼Ťwiecie by┼éa wi─Öc zdrada i bratob├│jcza walka, kt├│re doprowadzi┼éy do tego, ┼╝e na Ziemi nasta┼é czas g┼éodu i cierpieniaÔÇŁ.


Je┼Ťli lubicie podr├│┼╝niczo-antropologiczne opowie┼Ťci, jest to z pewno┼Ťci─ů film dla Was, z mojej antropozoologicznej perspektywy jest to obraz do┼Ť─ç przygn─Öbiaj─ůcy.